Dader of Redder?

filosofie Jan 09, 2021

Dader of Redder?

In The Verdict zaten de kijkers van National Geographic maandavond eenmalig op de stoel van de rechter en beslisten zij over het lot van de Duitse gevechtspiloot Lars Koch (gespeeld door acteur Florian David Fitz) die een gekaapt passagiersvliegtuig neerschoot. Dit deed hij om een aanslag te voorkomen. 

Bron: https://www.broadcastmagazine.nl/radio-televisie/televisie/kijkers-national-geographic-vinden-lars-koch-onschuldig/


Vaardighedenopdracht

In de 2e Bachelor van mijn studie Wijsbegeerte aan de Uantwerpen kregen we de opdracht een standpunt te formuleren en te beargumenteren in dit fictieve ethische dilemma. De kernvraag luidde

“Is het moreel toegestaan 164 te vermoorden om op deze manier 70.000 levens te redden?”

Hieronder volgt mijn visie


Dader is niet hetzelfde als schuldige 

Lars Koch is onomstotelijk de dader van het neerschieten van een passagiersvliegtuig met 164 mensen aan boord. Dat heeft niemand ontkent dus daar hoeven ook geen tegenargumenten tegenin gebracht te worden. De vraag of het moreel toelaatbaar is, is van een heel andere orde en laat zich juridisch het best vertalen in hoeverre je Lars Koch deze daad kan aanrekenen. Voor mij is het helder dat Lars Koch moreel ook volledig verantwoordelijk is voor zijn daad en dat het dus niet moreel is toegestaan 164 op te offeren voor het mogelijk verhinderen van een aanslag op 70.000 mensen. De juiste verstaander heeft waarschijnlijk mijn belangrijkste argument al in de laatste zin kunnen ontdekken.

Geen zekerheid

Mijn eerst argument is dat Lars Koch nooit volledig zeker kon zijn van alle mogelijke scenario’s en dus nooit met zekerheid kon concluderen dat hij met het neerschieten van het passagiersvliegtuig inderdaad 70.000 mensen zou hebben gered.  Een tegenargument tegen deze positie gaat ervan uit dat het echter zeer aannemelijk is om te veronderstellen dat het gekaapte vliegtuig, als het niet was neergeschoten, door de terroristen gebruikt zou worden als wapen voor het aanrichten van nog veel meer ellende. Ervaring leert dat het belangrijkste doel van een terroristische aanslag het aanrichten van zoveel mogelijk schade is. Op die regel zijn bijna geen uitzonderingen te vinden. Het getuigt dus niet van al te veel wijsheid om de lessen, die getrokken kunnen worden uit de ervaringen van het verleden, niet te incorporeren in je besluitvorming in het heden. Daarbij komt nog dat de 164 inzittende van het passagiersvliegtuig sowieso ten dode waren opgeschreven en dus heeft Lars met zijn daad alleen maar erger voorkomen. Bovenstaand tegenargument is echter niet houdbaar omdat het steunt op heel veel subjectiviteit. Ervaringen uit het verleden – hoe plausibel die ook moge zijn – bieden uiteindelijk geen enkele garantie voor de resultaten van de toekomst. Misschien hadden de passagiers de kapers nog kunnen overmeesteren. Misschien wilden de kapers alleen maar paniek zaaien en was het laten neerstorten van het gekaapte vliegtuig in een overvol voetbalstadion slechts een loos dreigement. Misschien had één van de kapers ter laatste leste gewetensnood gekregen en zich tegen zijn kompanen gericht. Misschien was men in staat geweest om het stadion op tijd te ontruimen. Misschien was de piloot nog in staat geweest om het vliegtuig op het laatste moment op de ‘verkeerde plek’ te laten crashen. Misschien was de hemel opengegaan en had onze lieve Heer een mirakel verricht. Als mijn tante een snor had (dan was het mijn oom) Met andere woorden alles in principe mogelijk en achteraf heeft iedereen gelijk.

Moreel Ontoelaatbaar?

Mijn tweede argument tegen de morele ontoelaatbaarheid van de daad van Lars Koch heeft betrekking op het feit dat hij op eigen autoriteit zowel tegen de uitdrukkelijke orders van zijn meerderen als ook artikel 1 van de Duitse grondwet heeft gehandeld. Zijn daad is dus op twee manieren illegaal. Lars Koch heeft zichzelf boven de wet geplaatst en de maatschappij moet erop kunnen vertrouwen dat wetten haar burgers beschermt tegen de willekeur van één persoon in één particulier geval. Tegenstanders van dit argument stellen zich vaak op de positie dat ieder mens uiteindelijk op zijn eigen geweten moet vertrouwen en dat het niet-negeren van wettelijke orders in het verleden soms tot enorme catastrofen heeft geleid. Als bijvoorbeeld de Nazi-beulen hetzelfde hadden gedaan als Lars Koch dan had de hele Holocaust misschien voorkomen kunnen worden. Lars Koch heeft in een ‘split second’ een beslissing moeten nemen en heeft uiteindelijk zijn menselijkheid laten spreken. Het negeren van wetten en orders van meerderen moet in een dergelijk geval gezien worden als een passende vorm van ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’ en vraagt moed en persoonlijke verantwoordelijkheid. Lars Koch heeft zijn persoonlijke reputatie in de waagschaal gesteld omdat hij de dood van 70.164 mensen niet met zijn geweten in overeenstemming kon krijgen. En Lars Koch is natuurlijk niet de eerste de beste individu die zomaar zijn willekeur de dienst laat uitmaken. Lars Koch is een professional waarvan verwacht mag worden dat deze expliciet getraind is om in dergelijke penibele situaties de juiste keuzes te maken. Anders zouden we wel een volledig geautomatiseerd gevechtsvliegtuig op dergelijke situaties kunnen afsturen. Het feit dat er uiteindelijk een mens van vlees en bloed ter plaatse de beslissing neemt om al dan niet te handelen is een belangrijke garantie dat we niet ten prooi vallen aan geautomatiseerde protocollen die niet in staat zijn intuïtief te kunnen handelen.

Prullenbak

Het argument van de Nazi-Beulen snijdt geen hout. Uit hun al dan niet opvolgen van orders volgt niet dat daarmee de Holocaust voorkomen had kunnen worden. De twee situaties zijn te verschillend om met elkaar vergeleken te kunnen worden. Het gewetensargument kan ook naar de prullenbak worden verwezen. Als Lars Koch zijn hoofd echt koel had gehouden – zoals je dat inderdaad van een goed getrainde en professionele gevechtsvlieger mag verwachten - dan had hij vertrouwt op de orders van zijn meerdere en gewoon zijn militaire plicht uitgevoerd. Lars zat niet op persoonlijke titel aan de stuurknuppel van zijn gevechtsvliegtuig. Hij zat daar in functie van een wettelijk geautoriseerde uitvoerende macht die haar beslissingen dient te baseren op democratisch tot stand gekomen wetgeving. Het is onzin te veronderstellen dat de kennis en inzichten van Lars Koch ter plaatse zoveel beter zouden zijn geweest dan die van zijn meerderen. In tegendeel. Je mag ervan uitgaan dat zijn meerderen misschien zelfs wel over meer informatie konden beschikken dan Lars en dat ze beter in staat waren om vanuit hun positie een rationele beslissing te nemen.

Mijn Conclusie

De kardinale vraag is in hoeverre Lars Koch verantwoordelijk is voor zijn actie. In ‘Morality and Evolutionairy Biology[1] (p. 10) stelt de auteur dat er een verschil is tussen hoe we een bepaalde situatie inschatten en hoe we deze inschatting rechtvaardigen. Evolutie heeft ervoor gezorgd dat we instant inschattingen maken maar wat is de rol van de ratio? Is een mens in een crisissituatie in de gelegenheid zijn instinctieve inschatting voldoende rationeel te evolueren? Het ‘autonomy assumption’ argument stelt echter dat: “Judgment seem to be autonomous …. …follow independent norms appropriate to the pursuits in question (Nagel 1979). Rationele beslissingen kunnen door training gecultiveerd worden en daardoor een bepaalde mate van automatisme krijgen die qua snelheid vergelijkbaar is met een instinctieve inschatting. Lars Koch heeft niet te kwader trouw gehandeld en is naar mijn mening vermindert moreel verantwoordelijk voor zijn daad. Uit het ‘autonomy assumpion’ argument zou je echter mogen concluderen dat Lars Koch niet voldoende rationeel getraind was voor het nemen van een weloverwogen beslissing in onderhavig scenario.


[1] FitzPatrick, “Morality and Evolutionary Biology”.

Blijf op de hoogte van mijn Webinars,
Trainingen en Special Events

Schrijf je in op onze mailinglijst en je hoort als eerste als ik nieuwe video's en andere content release. Profiteer van 'early bird' aanbiedingen en wees een van de eerste die alle updates te horen krijgt.

Subscribe
Close

50% Complete

Halverwege...

Vul je naam en beste emailadres We gaan je niet spammen en je kunt je ten allen tijden weer gemakkelijk uitschrijven. Beloofd!